भत्केको गाउँ भत्केकै सहर

मोहन मैनाली
तेह्रथुमका पत्रकार मनोज लिम्बू काठमाडौँ आउँदा आफनो गाउँ र काठमाडौँका बीचमा सबै भन्दा ठूलो भिन्नता के छ भनेर धेरै दिन घोत्लिए । धेरै पटक पुनर्विचार गरेपछि उनी टुङ्गोमा पुगे- “गाउँमा घर धमाधम ढल्दैछन् । काठमाडौँमा चाहिँ धमाधम बन्दैरहेछन् । काठमाडौँ र मेरो गाउँका बीचको सबै भन्दा ठूलो भिन्नता यही हो ।”
मनोजले एकदमै सटिक निष्कर्ष निकालेका हुन् । नेपालका प्रायः सबै जिल्लाका हकमा यो कुरा सही हो ।
हरेक वर्ष गाउँका कति घरको रङ्ग उड्छ, आँगनमा घाँस उम्रन्छ । कति घरको छाना चुहिने हुन्छ । कति घरको पर्खाल भत्कन सुरू गर्छ । कति घर खण्डहर हुन्छन् । हरेक वर्ष कति खेतबारी बाँझो बस्छन् । अर्काे वर्ष बुट्यान उम्रन्छ । केही वर्षपछि जङ्गल बन्छ ।
गाउँमा यस्तो विनाश भएपछि सहर/बजारमा बस्ने पत्रकारले लेख्छ- खानेपानीको हाहाकार भयो । फोहर फाल्ने ठाउँ भएन । ध्वनि प्रदूषण भयो । खुला सार्वजनिक क्षेत्र मासिए । नदीमा पानी होइन फोहर बग्न थाल्यो । सकुम्बासी बस्ती बढे । सहर/बजार साँघुरिए ।
गाउँका मानिसले गाउँ छाड्ने चलन नयाँ होइन । कुनै बेला पूर्वी र मध्य नेपालका गाउँका मानिसहरू जीवन धान्नका लागि आसाम र बर्मा जान्थे । कतिपय अलिअलि धन कमाएपछि घर र्फकन्थे । कति उतै भासिन्थे ।
२००७ साल पछि मधेसमा औलो घट्यो । पहाडी जिल्लाका मानिसहरू मधेस झरे । यीमध्ये कतिले दुवैतिर बसोबास कायम राखे । कतिको पहाडसँगको साइनो टुट्यो । तेह्रथुममा पनि त्यस्तै भयो ।
“तेह्रथुम आफनै सफलताको शिकार भयो,” लोकसेवा आयोगका अध्यक्ष सन्तबहादुर राईले भनेका थिए । उनी पञ्चायत विकास अधिकारी भएर तेह्रथुम पुगेका रहेछन् । तेह्रथुमका धेरै भाग घुमेका रहेछन् । त्यसैका आधारमा उनले त्यस्तो निष्कर्ष निकालेका हुन् ।
कुनै ठाउँ आधारभूत शिक्षामा अघि बढ्छ तर त्यहाँ विभिन्न विधाका उच्च शिक्षाका अवसर छैनन् भने त्यहाँका आधारभूत शिक्षा पूरा गरेका, उच्च शिक्षा हासिल गर्ने चाहना र क्षमता भएका अधिकांश युवाहरू त्यो ठाउँ छाड्छन् । उच्च शिक्षा पूरा गर्छन्, ज्ञान र सिप आर्जन गर्छन् । आफूले आर्जेको सिप र ज्ञान आफनो ठाउँले उपयोग गर्न सक्दैन भन्ने ठान्छन् । त्यसलाई आफनो ज्ञान र सिप उपयोग गर्न सक्ने बनाउनतिर लाग्दा धेरै मेहनत गर्नु पर्ने हुनाले उनीहरू सजिलो बाटो रोज्छन् र अन्यत्रै अल्मलिन्छन् ।
सन्तबहादुरले यही कुराको विश्लेषण गरेर त्यसो भनेको हुनुपर्छ ।
लाहुरेका छोराछोरीले हङकङ बस्न पाउने भएपछि गाउँका धेरै मानिसहरू त्यता लागे । अहिले त्यहाँ नेपालीहरूको ठूलै जमघट छ ।
अदक्ष र अर्धदक्ष नेपाली कामदारका लागि विदेशमा काम खुलेपछि गाउँ छाड्ने अर्काे प्रक्रिया सुरू भयो । थोरै जनसंख्या भएको तेह्रथुमकै उदाहरण लिऊँ । २०६५ वैशाखमा एक दिनमा सरदर १५ जना तेह्रथुमे युवाले पासपोर्ट बनाउने गर्थे । तीमध्ये अधिकांश कामका लागि विदेश जान चाहन्थे ।
माओवादीले थालेको युद्धले पनि गाउँलाई निर्जन बनायो । ज्यान जोगाउन गाउँबाट भागेका कति मानिसहरू यतै रमे । कति मानिस चाहँदा चाहँदै पनि गाउँ जान पाएका छ्रैनन् ।
गाउँलेलाई अन्त तान्ने गाउँ बाहिरका यी कुरा बाहेक उनीहरूलाई गाउँबाट धकेल्ने कतिपय कुराहरूले गर्दा पनि गाउँका घरबारी उजाडिएका छन् । उन्नति गर्ने पूर्वाधारको कमी ती मध्ये प्रमुख हो । सडकको अभाव सबै भन्दा खड्किएको पूर्वाधार हो । सडक नहुनु ठूलो समस्या होइन तर सडक बन्ने कामको गति सुस्त हुनु चाहिँ ठूलो समस्या हो ।
उन्नतिको अर्काे पूर्वाधार उद्यम हो तर नेपालका गाउँमा त्यति धेरै उद्यम छैन । सहरबाट ग्यास, लत्तापकडा, चाउचाउ, टेलिभिजन सेट, सिमेन्ट, छड आदि सामान लिएर जाने गाडी रित्तै सहर र्फकनु भनेको त्यस ठाउँको अर्थतन्त्र खँगारिनु हो । त्यहाँका मानिस खँगारिनु हो । सहरी अर्थतन्त्रले गाउँले अर्थतन्त्रलाई टाट उल्टाउन नदिने एउटा प्रमुख क्षेत्र कृषि हो तर कृषि क्षेत्र बाँझो भएपछि यसले केही गर्न सक्दैन ।
विदेश गएका गाउँलेहरूले धेरै पैसा आफनो गाउँ पठाउँछन् तर त्यो पैसा गाउँमा बस्दैन । २०६५ साल वैशाखमा तेह्रथुमको अध्ययन गर्न गएको पत्रकारको टोलीले तेह्रथुममा वर्षेनी ५० करोड रूपैया विदेशबाट आउने अनुमान गरेको थियो । यो पैसा ब्याङ्क मार्फत आउँथ्यो । पैसा चञ्चल हुन्छ, र्फकेर फेरि ब्याङ्क आउँछ भन्छन् अर्थशास्त्रीहरू तर ब्याङ्क मार्फत तेह्रथुम गएको पैसा ब्याङ्कमा र्फकदैन । साहुको ऋण तिर्न, मधेसमा जग्गा किन्न, कामका लागि विदेश जान दलाललाई खुवाउन र प्लेनको टिकट किन्नमा खर्च हुन्छ । यस्ता पैसाले उद्यम बढाएको छैन भने हुन्छ ।
यस्तै हुँदै गएपछि मनोज जस्ता गाउँमा बस्ने पत्रकारहरूले गाउँका घर भत्किएको देख्छन । अरू गाउँलेले गाउँ छाडेको कुरा आप\mनो नोटमा टिप्छन् । ठट्यौलो तर मार्मिक पाराले भन्न जान्ने पत्रकारले भन्छन्- गाउँको पानी र गाउँको जवानी गाउँमा उपयोग हुँदैन ।
यस्तो अवस्था फेर्न आफनो पूरै वा अधिकांश समय गाउँ बाहिर बिताउने मानिसहरूले गाउँका लागि धेरै काम गर्न सक्छन् । त्यहाँको माटोमा हुर्किएको, त्यहाँको हावापानी खाएको र नयाँ पुस्ताको भविष्य उज्ज्वल होस भनेर आफू भन्दा अघिल्लो पुस्ताले बनाएका पूर्वाधार- स्कूल, स्वास्थ्यचौकी, बाटो, पाटीपौवा, धर्मशाला, पुलआदि- उपयोग गरेर आजको अवस्थामा आइपुगेको मानिसका नाताले त्यस ठाउँको दूधको भारा तिर्नका लागि पनि केही न केही गर्न सक्छन् । नेपाल र बाँकी विश्वमा उपलब्ध अवसर, साधनस्रोत र सुविधा उपभोग गर्ने मामलामा बाँकी मानिसलाई उछिनेका नताले आफू भन्दा कम अवसर पाएका र कतै पहुँच नभएका गाउँबासीलाई यस्ता अवसर, स्रोतसाधन र सुविधा उपभोग गर्न सहयोग गर्नु कर्तब्य हो ।
यसका लागि धेरै त्याग गर्नुपर्दैन । आफूले आर्जेको ज्ञान, सिप र सम्पत्तिमा आफूलाई हुर्काउने ठाउँको जति हक लाग्छ त्यति छुटयाइदिए पुग्छ ।
यस्तो गर्ने प्रक्रिया सरल छ । यस मामलामा सप्तरीको नेपाल-भारत सिमानामा रहेको गाउँ कटैयामा धेरै पहिले भएका कामबाट धेरै कुरा सिक्न सकिन्छ । त्यस गाउँमा हुर्केर अन्यत्र बसेका एकजना इञ्जिनियरको सक्रियतामा त्यहाँका मानिसले एउटा नियम बनाए । त्यस नियम अनुसार त्यस गाउँमा जन्मे/हुर्केको मानिसले वर्षमा निश्चित दिन -आफनो सुविधा अनुसार) गाउँमा बस्नुपर्छ । गाउँमा बस्दा ऊ इञ्जिनियर हो भने गाउँका लागि आवश्यक बाटो, पुलपुलेसाको सर्भे र डिजाइन गर्नुपर्छ । त्यसलाई साकार पार्न सक्दो प्रयास गर्नुपर्छ । स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि, ब्यापार, उद्योग आदि जुनसुकै क्षेत्रका मानिसलाई पनि यही कुरा लागू हुन्छ ।
तिब्बतसँग सिमाना जोडिएको गोरखाको चुम भेगका मानिसहरूबाट पनि धेरै कुरा सिक्न सकिन्छ । काठमाडौँमा बसोबास गरिरहेका त्यहाँका मानिसहरूले आफनो ठाउँको उन्नतिका लागि आप\mनो समय र पैसा खर्च गरिरहेका छन् । उनीहरू आफनो ठाउँमा उपलब्ध सार्वजनिक सेवालाई स्तरीय बनाउन, आफनो ठाउँको उन्नतिका लागि आवश्यक पर्ने नीति निर्माण गर्नका लागि दवाव दिने, स्वास्थ्य सेवा र भौतिक पूर्वाधार पुर्‍याउने जस्ता काम गर्दैछन् ।
सबैले उपयोग गर्ने यस्ता पूर्वाधार तयार गर्दैमा तिनको उपयोग सबैले समान रूपमा गर्न सक्छन् भन्ने छैन । तिनको उपयोग कसैले बढी, कसैले कम गर्न सक्छन् । कसैले गर्दै नगर्न सक्छन् । तिनलाई यस्ता सुविधा अरू सरह उपभोग गरेर आफनो उन्नति गर्न नसक्ने मानिसका लागि विशेष व्यवस्था गर्नुपर्छ । जस्तै, गरिवीका कारणले केटाकेटीलाई स्कूल पठाउन नसक्ने मानिस । कुनै पनि सार्वजनिक कामको लाभ सबै भन्दा पहिले कमजोर अवस्थामा रहेका मानिसले पाउने ब्यवस्था गर्नुपर्छ । यसका लागि तेह्रथुमको जिल्ला विकास समितिले बनाएको एउटा प्रावधान अन्यत्र पनि लागू गर्न सकिन्छ । त्यो के हो भने- जिल्लाका कुनै ठाउँमा, कसैले, कुनै कार्यक्रम सञ्चालन गर्छ भने त्यसको लाभ सबै भन्दा पहिले पाउने हक त्यस ठाउँको सबैभन्दा गरिब मानिसको हो । यसका लागि त्यहाँका सबै गाउँमा सबैभन्दा गरिब मानिस को हो भनेर पहिचान गरिसकिएको छ ।
गाउँ बाहिर रहेको जनशक्तिलाई उपयोग गर्नका लागि यस्ता मानिसहरूको दक्षता, सिप, ज्ञान र ठेगानाको विवरण तयार गर्न सकिन्छ । केही नभए पनि त्यस्ता मानिसहरूको नाम र सम्पर्क ठेगाना एक ठाउँमा राख्न सकिन्छ । यो काम गर्न त्यति गाह्रो रहेनछ भन्ने कुरा काठमाडौँमा बसेका चुमका बासिन्दाले देखाइसकेका छन् । उनीहरूले यस्तो विवरण तयार गरी त्यसलाई वेभसाइटमा राखेका छन् ।
गाउँमा जन्मे/हुर्केका र अहिले अन्यत्र बसेर विभिन्न पेशा गरिरहेका आधा मानिसले मात्र यसो गर्ने हो भने गाउँको मुहार फेरिन्छ । त्यतिबेला मात्र गाउँमा बस्ने पत्रकार मनोज लिम्बूले भन्न सक्छन्- गाउँमा नयाँ घर बन्दैछन् । पुराना घर सिँगारिँदैछन् ।
सार्वजनिक सेवा सुविधा अलि बढी मात्रामा उपभोग गरेका नाताले सहरमा बस्ने मानिसले यस्ता सेवा सुविधा कम भएका गाउँलाई मद्दत गर्न तम्सिए सहरमा बस्ने पत्रकारले भन्नसक्छ- सहर/बजार व्यवस्थित भए । अलि फराकिला भए । वातावरण स्वच्छ भयो । मान्छे बस्न लायक भए ।
(शनिवारीय, गोरखापत्र दैनिक, २०६७ पुस १७ गते, January 1, 2011)